Ustalenie sumy ubezpieczenia może przysporzyć wiele wysiłku oraz stanowić obawę klientów o to, czy polisa jest właściwa oraz kosztuje tyle ile powinna. Z sumą ubezpieczenia łączą się pojęcia niedoubezpieczenia oraz nadubezpieczenia. Na wstępie zdefiniujmy sumę ubezpieczenia jako wartość pieniężną majątku do której w razie szkody odpowiada ubezpieczyciel. Ustalenie adekwatnej wartości pojazdu, mieszkania czy innych przedmiotów majątkowych pozwala właściwie zabezpieczyć majątek klienta, dobrać zakres ubezpieczenia oraz ustalić składkę. Jakie są praktyczne konsekwencje ustalenia zbyt niskiej lub zbyt wysokiej sumy ubezpieczenia?
Nadubezpieczenie mienia
To sytuacja w której suma ubezpieczenia jest wartości większej niż faktyczna wartość przedmiotu. Dla przykładu mieszkanie o powierzchni 59 m2 za które zapłacono deweloperowi 200 tys. zł. nie zostanie ubezpieczone do wartości 1 mln zł. Każda rzeczy ma swoją wartość wyrażoną w pieniądzu – ustalaną wg kryteriów obiektywnych (często porównawczych). Choć dla każdego przedmiot może mieć większą wartość sentymentalną, niż wynikającą z obiektywnych przesłanek, nie będzie niestety ona stanowiła podstawy do wypłaty wyższego odszkodowania.
Jedynym problemem wiążącym się z zawyżeniem sumy ubezpieczenia (nadubezpieczeniem) jest konieczność zapłaty wyższej składki za polisę. Jeżeli taka sytuacja będzie miała miejsce, ubezpieczyciel będzie odpowiadał do oszacowanej przez niego adekwatnej wartości. Czy będzie to wartość odtworzeniowa czy rzeczywista zależy od zakresu polisy.
Niedoubezpieczenie mienia
To z kolei sytuacja w której suma ubezpieczenia jest wartości niższej niż faktyczna wartość przedmiotu. Jako przykładem posłużmy się wymienionym wyżej mieszkaniem o wartości rynkowej 200 tys. zł. Właściciel zawiera polisę z sumą 100 tys. zł. i dokonuje w konsekwencji niedoubezpieczenia swojego mienia. Ubezpieczający poza brakiem namysłu na temat rynkowej wartości mienia najczęściej celowo zaniża sumę z obawy przed składką za polisę. W podsumowaniu posłużymy się przykładem, by zmierzyć się z tym mitem.
Konsekwencje niedoubezpeczenia
Jeśli dojdzie do szkody, która objęta jest ubezpieczeniem, jako właściciel otrzymasz zbyt niskie odszkodowanie. Skoro ubezpieczyciel odpowiada jedynie do sumy uzgodnionej w polisie, to pozostała brakująca kwota jest indywidualnym ryzykiem właściciela.
Zasada proporcji jest często wymieniana w jednym szeregu jako konsekwencja niedoubezpieczenia. W założeniu w takim samym stosunku, w jakim pozostaje zadeklarowana wartość ubezpieczenia do wartości rzeczywistej, ubezpieczyciel zmniejsza należne odszkodowanie. Możemy w tym miejscu uspokoić klientów indywidualnych posiadających polisy. Akurat w przypadku tej grupy klientów zasada proporcji nie ma zastosowania, co znajduje potwierdzenie w stanowisku Rzecznika Finansowego (tutaj) a także ugruntowanemu orzecznictwu w tej sprawie. Nadmienić należy, że brak jest też takich postanowień w Ogólnych Warunkach Ubezpieczenia, które wiążą ubezpieczyciela.
Przykładowe konsekwencje dla klienta
W poniższej tabeli przykład dotyczący obu opisanych sytuacji:
ubezpieczeniem obejmujemy mieszkanie o powierzchni 59 m2 w Bochni, o wartości rynkowej 200 tys. zł. (to średnia wartość rynkowa ustalona wg cen rynkowych, czyli ok 3500 zł./m2). Szkoda całkowita uniemożliwiająca odtworzenie mieszkania (wybuch i konieczność rozbiórki bloku)
| Przyjęta wartość | Składka | Wartość szkody całkowitej | Różnica w wysokości odszkodowania |
| 100 tys. | 159 zł | 200 tys. zł. | – 100 tys. zł. |
| 200 tys. | 232 zł | 200 tys. zł. | nie dotyczy |
| 300 tys. | 265 zł | 200 tys. zł. | nie dotyczy |
Jak wynika z powyższego pozorna oszczędność 73 zł. może spowodować uszczuplenie majątku właściciela o sporą sumę pieniędzy – nie warto ryzykować.
Pomoc w ustaleniu wartości
Na koniec wspomnieć należy o wspomagających nas narzędziach. Ubezpieczyciele dysponując średnimi wartościami nieruchomości na etapie kalkulacji wstępnie wyceniają średnią wartość nieruchomości w oparciu o podaną przez klienta powierzchnię budynku. Oczywiście nie odbiera to możliwości swobodnej wyceny przez klienta.
Niektórzy ubezpieczyciele zachęcają do adekwatnego ustalania sum ubezpieczenia poprzez dodatkowe korzyści. Jeżeli wysokość sumy ubezpieczenia mieszkania i stałych elementów zostanie określona na poziomie sugerowanym przez ubezpieczyciela, to suma ubezpieczenia mieszkania i stałych elementów zwiększa się o 10%. W podawanym przykładzie w tabeli przy szkodzie całkowitej ubezpieczyciel wypłacił by dodatkowe 20 tys. zł.